Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej zaprasza do udziału w konferencji „Komunistyczny model więziennictwa w czasach PRL”. Jej celem będzie wieloaspektowe przyjrzenie się funkcjonowaniu więziennictwa w latach 1944–1990 – od najwyższych szczebli zarządzania, po codzienne życie za murami zakładów karnych i aresztów śledczych.

Punkt wyjścia stanowi refleksja nad systemem penitencjarnym Związku Sowieckiego, który w okresie powojennym stał się wzorcem dla władz PRL i pozostałych krajów bloku wschodniego. Organizatorom zależy na przedstawieniu organizacji, kadr i zasad działania jednostek odpowiedzialnych za kierowanie i nadzór nad zakładami karnymi, aresztami śledczymi, a także obozami i ośrodkami pracy więźniów w Polsce. Ważne miejsce w dyskusji pragniemy poświęcić samym funkcjonariuszom SW, w tym szczególnie jej kadrze kierowniczej, strukturze samej formacji, czy różnego rodzaju nadużyciom w związku z pełnioną służbą.

Obok opisu represji, w tym kwestii związanych z pozbawianiem godności osobistej, biciem i innego rodzaju szykanami, zależy nam także na powiększeniu stanu wiedzy o pracy operacyjno-śledczej, prowadzonej wśród osadzonych i metodach ich inwigilacji. Chodzi tu przede wszystkim o wykorzystywanie agentury celnej i tajnych współpracowników celnych i techniki operacyjnej w powadzonych śledztwach i inwigilacji więźniów. Istotnym obszarem badawczym, który zamierzamy poddać refleksji, są zmieniające się na przestrzeni lat warunki bytowe i życie codzienne w miejscach odosobnienia, sposoby traktowania więźniów, a także związane z tym patologie, takie jak podkultura więzienna.

W intencji organizatorów konferencja ma za zadanie rozszerzyć aktualny stan wiedzy na temat więziennictwa po roku 1956, kiedy to zostało podporządkowane Ministerstwu Sprawiedliwości. W tym obszarze istotnym elementem analizy będzie los przeciwników systemu więzionych z powodów politycznych, a także sytuacje kryzysowe w więzieniach, jak np. bunty czy ucieczki więźniów. Ramy czasowe naszej refleksji zamkną procesy reformowania tej służby w okresie transformacji ustrojowej oraz stan zachowania dokumentów, ewidencji i archiwów związanych z tą tematyką.

Podsumowując konferencja ma stanowić dogodną okazję do podzielenia się wynikami badań dotyczących ww. problematyki, które prowadzone są zarówno w Polsce, jak i za granicą – zwłaszcza w krajach postkomunistycznych. Na tym gruncie możliwe będzie porównanie specyfiki systemów penitencjarnych, metod pracy wychowawczej i kulturalno-oświatowej oraz stopnia opresyjności poszczególnych aparatów represji w bloku wschodnim. Mamy nadzieję, że prezentacja konkretnych studiów przypadków, analiz biograficznych oraz badań nad strukturą i codziennością więzienną pozwoli na głębsze zrozumienie mechanizmów, którymi posługiwano się w minionym systemie.

W ramach omawianej tematyki chcielibyśmy poruszyć następujące zagadnienia:

• system penitencjarny w Polsce Ludowej i krajach bloku wschodniego
• organizacja i działalność Departamentu Więziennictwa MBP i jego następców
• Centralny Zarząd Zakładów Karnych i okręgowe zarządy
• wymiar sprawiedliwości a system penitencjarny
• funkcjonariusze Straży Więziennej II RP po zakończeniu wojny
• sylwetki funkcjonariuszy Straży Więziennej i Służby Więziennej PRL, w tym zwłaszcza kadry kierowniczej
• kategorie więźniów i osadzonych w systemie obozowo-więziennym do 1956 r., w tym m.in. więźniowie polityczni, Niemcy, folksdojcze, dzieci w obozach pracy
• warunki służby oraz osadzenia w więzieniach i aresztach
• obozy i ośrodki pracy więźniów oraz produktywizacja więźniów
• ośrodki internowania i panujące w nich warunki
• życie codzienne więźniów w zakładach karnych
• praca wychowawcza i kulturalno-oświatowa w jednostkach penitencjarnych
• zmiany w traktowaniu więźniów na przestrzeni lat
• zakłady karne dla kobiet i młodocianych
• kadra służby więziennej i jej szkolenie
• wykorzystywanie agentury celnej, tajnych współpracowników celnych i techniki operacyjnej w prowadzonych śledztwach i inwigilacji więźniów karnych
• wykonywanie wyroków śmierci w więzieniach
• przestępstwa popełnione przez funkcjonariuszy więziennictwa w związku z pełnioną służbą
• opieka zdrowotna w więzieniach i aresztach
• więziennictwo a PPR/PZPR
• duszpasterstwo więzienne
• podkultura więzienna i jej zwalczanie
• bunty i ucieczki w zakładach karnych
• dysydenci i opozycjoniści w więzieniach po 1956 r.
• reformowanie więziennictwa w okresie transformacji ustrojowej
• dokumenty, ewidencja i archiwa związane z więziennictwem

Miejsce konferencji: Warszawa, 21 kwietnia 2027 r.

Język konferencji: polski i angielski

Planowany czas wystąpień: 20 minut

Organizatorzy zapewnią wyposażenie techniczne do prezentacji materiałów audio i wideo.

Termin nadsyłania zgłoszeń: 31 grudnia 2026 r.

Termin zatwierdzenia listy uczestników: 15 stycznia 2027 r.

Organizatorzy zastrzegają sobie prawo wyboru referatów i prezentacji spośród zgłoszonych propozycji. Wybrani prelegenci zostaną poinformowani o zaproszeniu na konferencję drogą mailową. Zgłoszenie odbywa się poprzez wypełnienie formularza zgłoszeniowego (załącznik) i przesłanie go na podany poniżej adres mailowy.

Publikacja: Przygotowane przez uczestników konferencji artykuły pokonferencyjne staną się podstawą bloku tematycznego periodyku „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej”, którego wydanie planowane jest na rok 2028 (40 pkt. Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego).

Organizatorzy nie przewidują opłaty konferencyjnej, zapewniają referentom bezpłatne noclegi, wyżywienie w dniu konferencji oraz zwrot kosztów podróży. Pracownicy IPN rozliczają udział w konferencji w ramach delegacji służbowych.

Zgłoszenia prosimy kierować do: dawid.chomej@ipn.gov.pl